Gmina Kraśniczyn (10)

Kolejnym wartym uwagi zabytkiem jest klasycystyczny pałac murowany z cegły, otynkowany (1813 – 1819 r.), wzniesiony przez właścicieli Surhowa Pawła hr. Cieszkowskiego i jego żonę Zofię z Kickich.
W rękach Cieszkowskich pałac był do 1931 r. Następnie „wieczystym dzierżawcą” był Zygmunt Skolimowski, do 1944 r. Od 1946 r. znajduje się tu Państwowy Dom Pomocy Społecznej.
Pałac położony jest w parku krajobrazowym o pow. 6,80 ha z bogatym starodrzewiem i licznymi okazami drzew pomnikowych. Wnętrze pałacu ozdobione polichromiami przez włoskiego malarza Mikołaja Montiego oraz rzeźbami Antoniego Canovy w latach 1818 – 1820. Prawie wszystkie przedmioty i rzeźby zostały rozgrabione w latach 1939 – 1944. 

Do zabytków Surhowa należy kościół pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny św. Łukasza. Świątynia została zbudowana w latach 1819-1823 z fundacji Pawła Cieszkowskiego, posła na sejm i jego żony Zofii z Kickich, właścicieli wsi Surhów. Jest on murowany, w stylu klasycystycznym, jednonawowy, orientowany, zbudowany na rzucie prostokąta. Powiększono go i przebudowano w 1876 r., z tego czasu pochodzi wieża oraz wewnętrzne ściany działowe wyodrębniające prezbiterium.
Wewnątrz są trzy ołtarze pozłocone, pochodzące z drugiej połowy XIX w. Kościół restaurowano w 1920 i 1936 r.

Usytuowanie świątyni na niewielkiej skarpie nad doliną Wojsławki, czyni ją malowniczym akcentem w krajobrazie wsi i okolicy. W ołtarzu głównym kościoła umieszczony jest słynący łaskami obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem i św. Łukaszem jako Pośrednikiem Łask, przeniesiony w 1764 r. z kaplicy leśnej z Łukaszówki.

Początki kultu słynącego łaskami obrazu sięgają XVII w. Akta wizytacyjne z 1672 r., potwierdzają, że miejsce to od niepamiętnych czasów było czczone jako miejsce święte i, że wiele łask i cudów doznali licznie przybywający tu pątnicy.

Na początku XVIII w., do łaskami słynącego obrazu pielgrzymowała Krystyna z Lubomierskich Potocka, zamieszkująca w pobliskim majątku Wojsławice, aby modlić się o uzdrowienie z ciężkiej choroby. Cudownie uleczona, wyrażając swoją wdzięczność Matce Bożej i św. Łukaszowi, poleciła wybudować nową kaplicę i przyozdobić ją oraz corocznie odbywać pielgrzymki do tego miejsca.

Cmentarz grzebalny rzymskokat., wg. zał. planu.

Kościół rzymskokatolicki p.w. św. Apostołów Piotra i Pawła wybudowany w latach 1840 - 1857 przez hr. Poletyłłę (dawniej neoklasycystyczna cerkiew unicka).

Klasycystyczny zajazd - karczma z pocz. XIX w. Zbudowany był z podcieniem wzdłuż elewacji frontowej, w kształcie litery U. Cenny przykład małomiasteczkowego budownictwa. Obecnie teren i obiekt w dużej ruinie w rękach prywatnych właścicieli z planami odbudowy zabytku.

Dawny ośrodek dworski, o bogatej przeszłości, był usadowiony w zakolu rzeki Wojsławki. Obecnie nie istnieje. Pozostały jedynie resztki drzew - aleja lipowa w dawnym parku dworskim oraz pozostałości piwnic.

Zespół dworsko-parkowy w Bończy obejmuje powierzchnię około 7,3 ha i położony jest w odległości około  0,6 hm na północ od szosy Krasnystaw - Hrubieszów, po wschodniej stronie drogi prowadzącej do wsi Rakołupy.

Dzieje założenia zespołu dworsko - parkowego w Bończy wiążą się z dzijami miejscowości, która do końca XVI w. nosiła nazwę Pustotew. Zmiana nazwy miejscowości związana jest z przyjęciem w 1516 r. dóbr ziemskich przez Sienickich h. Bończa, którzy w Pustotewie urządzili rezydencję rodową, zmieniając w 1596 r. jej nazwę na Bończa od nazwy herbu rodowego.

Dwór w Bończy wzniesiony na przełomie XIX i XX w. murowany z cegły, otynkowany w części środkowej piętrowy. Klasycystyczny o cechach barokowych. Obecnie znajduje się tu Dom Pomocy Społecznej dla psychicznie chorych.

ZESPÓŁ DWORSKI:
a. dwór, ob. Zakład Specjalny dla Nieuleczalnie Chorych, mur., pocz. XIX., przebud. i remont. 1958–1960,
b. park krajobrazowy, XIX (?),
c. brama wjazdowa do części gospodarczej,  mur., pocz. XX,
d. obora, ob. nie użytkowana, mur., pocz. XX,
e. gorzelnia, mur., 1920,
f. magazyn spirytusu, mur., pocz. XX,
g. magazyn gorzelni, mur., pocz. XX,
h. dom polowego, drewn., ok. 1920,
i. piwnica, mur., pocz. XX.

Kościół parafialny rzymskokatolicki w Bończy p. w. św. Stanisława Bpa Męczennika. Kościół zbudowany przez M. Sienickiego w 1577 r. - XV w. Początkowo był to zbór kalwiński, w pierwszej połowie XVII wieku został kościołem katolickim. Parafia katolicka istniała do 1887 r. kiedy to ten kościół władze przekazały prawosławnym, a parafię katolicką włączono do Surhowa. W 1919 roku nastąpiła ponowna erekcja parafii katolickiej.

Kościół w stylu późnorenesansowym, murowany z kamienia i cegły, otynkowany. Świątynia jest jednonawowa, nawa w kształcie zbliżona jest do kwadratu. Przy niej od zachodu znajduje się kwadratowa kuchta. Prezbiterium jest węższe i niższe na rzucie poprzecznego kwadratu. Sklepienie nawy z szerokim gruntem z rozetą późnorenesansową pośrodku.

Chór muzyczny wsparty na sześciu słupach pochodzi z XIX wieku. Okna i otwory wejściowe były w większości przerabiane. Dachy są strzeliste i dwuspadowe.

Ołtarz główny o charakterze późnobarokowym. Ołtarze boczne również są w stylu barokowym. Wewnątrz jest płyta nagrobna Mikołaja Sienickiego i jego żony Barbary z Konar Słupeckiej. Są też epitafia Marianny z Suchodolskich Głuskiej wojskiej lubelskiej (zm. 1754) oraz Wiktorii z Witkowskich Skawińskiej (zm. 1822). Obok kościoła - dzwonnica będąca jednocześnie bramą o charakterze późnobarokowym z XIX wieku, murowana z cegły, dwukondygnacyjna.

Bończa - grodzisko zw. "Zamczysko"

Cerkiew prawosławna w Bończy p.w. Matki Boskiej Pokrowskiej (Dobrej Opieki). Zbudowana na przełomie XIX i XX w.