a. cerkiew, mur., 1846–1850, bud. Jan Lasota, gruntownie remont. 1867, 1959, 1961, 1976 i po pożarze 1990–1991,
b. dzwonnica, mur., po 1867, remont. 1935,
c. zespół plebani.

Wzniesiona w latach 1848-52 przez rząd carski, w typie cerkwi ruskiej, klasycystyczna, z kopulastymi hełmami, centralna, na planie krzyża greckiego, z wolnostojącą dzwonnicą murowaną i utrzymaną w tym samym stylu plebanią prawosławną. Bogate wyposażenie wewnętrzne cerkwi, m.in. ikony i księgi liturgiczne od XVII w.

Pozostałości grodu oraz zniszczonej w 1944 r. wieży murowanej z XIII - poł. XIV w. Założony w XII-XIII w. przez książąt halicko - włodzimierskich na wcześniejszym grodzisku. Położony 2 km na północ od miasta na podmokłym terenie wśród rozlewisk rzeki Uherki. W 1944 r. Hitlerowcy wysadzili pozostałe ruiny w powietrze w czasie działań wojennych.

Krocie miliardów maleńkich, ledwie dostrzegalnych pierwotniaków, najprostszych jednokomórkowych zwierzątek, żyły w tym morzu, na dno którego padał bezustanny, wprost ulewny deszcz martwych otwornic, tak bowiem nazywały się te zwierzątka. Rozmnażały się one niezmiernie szybko i w ogromnych ilościach, ale również szybko i masowo wymierały. Z drobnych szkielecików i skorupek tych żyjątek powstała i wytworzyła się nasza kreda. A gdy później wody morskie ustąpiły, odsłoniły się potężne osady kredowe, oślepiające w słonecznym blasku swą nagą białością.” Cytat Kazimierz Janczykowski, „Góra Chełmska i jej Królowa i Lud”.

Tak jak to pięknie opisuje Kazimierz Janczykowski, Chełm położony jest na wzgórzu zbudowanym ze skał wapiennych, których jakość spowodowała zainteresowanie podziemną eksploatacją. Cała centralna część miasta zwana Starówką, poprzecinana jest na różnych głębokościach wielopoziomowymi podziemnymi korytarzami.

Według badań archeologicznych przeprowadzonych w latach dziewięćdziesiątych poprzedniego wieku okazało się, że wydobycie kredy prowadzono już od XIII w., za panowania księcia włodzimiersko - halickiego Daniela Romanowicza.

Jednak pełny rozkwit górniczej eksploatacji zaczął się w XVI oraz XVII wieku. Jak podaje siedemnastowieczny kronikarz Jakub Susza, chełmska kreda znana była szeroko w kraju.

Właściciele posesji w centrum miasta zakładali podziemne małe kopalnie, do których wejścia stanowiły niejednokrotnie piwnice domów. Powstała w ten sposób pod miastem niewyobrażalna wielokilometrowa sieć przeplatających się korytarzy eksploatacyjnych na różnych głębokościach.

chelm_podziemia_kredowe4.jpgKopalnia kredy oprócz funkcji wydobywczych dawała schronienie ludności podczas licznych wojen, najazdów i pożarów. Podczas pierwszej wojny światowej w niektórych partiach kredowych wywierzysk mieszkańcy miasta chowali przed wojskami okupacyjnymi swój dobytek. W czasie drugiej ukrywali się w nich prześladowani Żydzi. Niemcy nakazali władzom miejskim zamurowywanie licznych wejść do podziemi. Nakaz był o tyle nieskuteczny, że z prawie każdej śródmiejskiej kamienicy można się było dostać do kredowych lochów.

Po wojnie niemal zapomniano o tym podziemnym nieznanym świecie.
W związku z poważną awarią, w której wyniku zapadła się na dużej przestrzeni ul. Lubelska, Chełm otrzymał kredyty na planową akcję zabezpieczającą Stare Miasto. Sesja naukowa w grudniu 1966 r. stała się przełomem w historii Chełma, gdyż wykazała unikatowość w skali europejskiej istniejących pod miastem wyrobisk kredowych, celowość ich zabezpieczenia i udostępnienia turystom, a jednocześnie konieczność dostosowania zabudowy obszaru staromiejskiego do niestabilnych warunków gruntowych. Opracowane zostały wówczas wytyczne urbanistyczno-konserwatorskie, które stały się podstawą wieloletniego programu prac remontowych, rozbiórkowych i projektowych.

Przyjęty program architektoniczno-konserwatorski przewidywał wydobycie i zachowanie wartości zabytkowo-historycznych w odniesieniu do poszczególnych obiektów i całych zespołów. Ze względu na specyfikę podłoża, jednoznacznie wykluczono lokalizowanie w najstarszej części miasta wielokondygnacyjnych budowli i obiektów o funkcjach uciążliwych, co miało decydujące znaczenie w dalszym rozwoju miasta i wpłynęło na zachowanie historycznej zabudowy Starego Miasta.

W podziemnych korytarzach można znaleźć pozostałości wielu skamieniałości, jeżowce, belemnity, czy kawałki muszli. Miejscami utworzyły się na stropach niewielkie stalaktyty. Całość tworzy niepowtarzalny, zupełnie cichy świat kredowych grot i korytarzy.

System podziemnych kopalni kredy pod Chełmem jest zabytkiem staropolskiego górnictwa, unikalnym na skalę europejską.
Opracowano na podstawie:
„Góra Chełmska i jej Królowa i Lud”, Kazimierz Janczykowski,
Katalog wystawy w Muzeum Chełmskim "Zabytki Architektury Skalnej i Podziemnej w Fotografii", Stanisław Gołub,
Artykuł Stanisławy Rudnik "Rozwój przestrzenny Chełma - tendencje historyczne i perspektywy" w "Chełm i Chełmskie w Dziejach".

Piwnice kamienicy przy rynku, w gran. wg zał. planu. Pl. Łuczkowskiego 13

Pałac Kretschmarów, ob. USC, ul. Pocztowa nr 50, mur., 1895–1896, proj. A. Sokołow, rozbud. 1912, proj. K. Drozdowicz, remont. i adaptowany l. 80 XX.

Osada przygrodowa z okresu wczesnego średniowiecza - w gran. wg zał. mapy

a. kaplica grobowa rodziny Zajdlerów, mur., 1908, proj. Stanisław Diechl vel Dil,
b. kaplica grobowa rodziny Bielskich, mur., 1 poł. XIX, remont.,
c. ogrodzenie najstarszych kwater grzebalnych, mur., 2 ćw. XIX.
d. układ alei.
e. drzewostan.

Dom dochodowy magistratu miasta Chełma, mur., 1926–1927, proj. z poprawkami bud. Fontarowicza. Ul. Lubelska nr 63

Kopiec ziemny zw. "Wysoka Górka" (na zboczu tzw. Górki Chełmskiej)

Chełm - kościół rzymskokat. pw. św. Mikołaja (d. cekiew greckokat.):
a. cerkiew p.w. św. Mikołaja, mur., 1720–1727, remont. 1808, bud. Michał Voteski (wg proj. z 1805), 1826, 1836–1837, 1894–1896, 1920–1922 i gruntownie 1978,
b. seminarium duchowne, mur., ok. 1769–1800, rozbud. 1836–1837, bud. W. Ziółkowski i Leopold Salkowski, remont. 1853–1860, rozbud. skrzydła pn. 1875, remont. i adaptowane 1920–1922, remont. l. 70 XX,
c. internat, drewn., k. XIX, remont. i adaptowany 1920–1922, remont. 1968,
d. internat, mur., ok. 1874, remont. i adaptowany 1920–1922, remont. 1950, 1968 i 1984–1986.

Cerkiew p.w. św. Mikołaja, barokowa, jednonawowa, wzniesiona z fundacji biskupa Józefa Łowickiego w pierwszej połowie XVIII w, w miejscu pierwotnej cerkwi drewnianej wzmiankowanej od 1428 r. Obecnie siedziba Działu Sztuki Dawnej Muzeum Okręgowego i sala koncertowa. Do cerkwi przylega gmach XVIII w. seminarium duchownego.