ZESPÓŁ FABRYKI WÓDEK I LIKIERÓW DAUMANA, ul. Kolejowa:
a. fabryka, mur., k. XIX,
b. pozostałości ogrodzenia, mur., k. XIX.

ZESPÓŁ FABRYKI MASZYN ROLNICZYCH I ODLEWNI ŻELIWA DRATTA I GASNERA, ul. Lwowska:
a. odlewnia, mur., pocz. XX,
b. świetlica, ob. dom mieszkalny nr 24, mur., przed 1914,
c. dom Dratta, ob. nr 26, mur., przed 1914.

ZESPÓŁ FABRYKI MASZYN ROLNICZYCH I ODLEWNI ŻELAZA WILHELMA KRETSCHMARA, ul. Partyzantów:
a. lakiernia, ob. magazyn, mur., ok. 1912,
b. warsztat, ob. magazyn, mur., mur., ok. 1912,
c. pałac Kretschmarów, ob. USC, ul. Pocztowa nr 50, mur., 1895–1896, proj. A. Sokołow, rozbud. 1912, proj. K. Drozdowicz, remont. i adaptowany l. 80 XX.

Zespół urbanistyczny miasta obejmujący teren między Górką Chełmską (Górą Chełmską), kościołem Reformatów i cerkwią prawosławną.

a. kościół p.w. św. Andrzeja Ap., mur., 1737–1750, proj. Paweł Fontana, remont. ok. 1830, przebud. na cerkiew 1868, zniszczony ok. 1918, gruntownie remont. 1934, 1837 i po 1955,
b. klasztor, ob. internat, mur., ok. 1750,
c. Instytut Maryjski, mur., 1865–1866 (skrzydło pd. i zach. - gimnazjum ruskie dla córek duchowieństwa gr.-kat.), proj. Ludwik Samota (?), bud. Jakub Schönbergow i Józef Erlich, kierownik budowy Władysław Kosmowski, dobud. skrzydła wsch. 1875, remont. 1913 i 1970,
d. chlewnia, ob. magazyny szkolne, mur., po 1875, remont. 1970–1971,
e. budynek gospodarczy, mur., po 1875, remont.,
f. ogród, XVIII-XIX,
g. ogrodzenie, mur., 1755 i 1866, remont. 1935, 1954 i 1971–1975.

Zbudowany w 1750 r. z fundacji Andrzeja Wolskiego, podsędka chełmskiego, z przylegającym do niego barokowym budynkiem klasztornym, przekształcany po kasacie klasztoru w 1864 r. na cerkiew prawosławną przy umieszczonym w klasztorze Instytucie Maryjnym dla panien prawosławnych, następnie dwukrotnie pełniący rolę świątyni ewangelickiej.

a. kościół, ob. par. p.w. Rozesłania Św. Apostołów, mur., 1753–1763, proj. Paweł Fontana, arch. Tomasz Rezler i bud. Gotfryd Szulc, remont. 1842, 1971–1972 i 1992–1993,
b. kolegium, ob. plebania i Muzeum Okręgowe w Chełmie, mur., przed 1714, rozbud. i przebud. po 1720, arch. Dominik Bellotti, od 1726 murator Jan Rosochalski, remont. i adaptowany 1964–1968,
c. oficyna, ob. dom kościelnego, mur., przed 1822, remont.,
d. budynek gospodarczy z fragmentem muru obronnego, mur., XVII, XIX, rozbud. przed 1939, remont. 1984,
e. kuźnia, ob. dom mieszkalny, mur., ok. 1822–1865, rozbud. i adaptowana przed 1939, remont.,
f. figura MB Łaskawej*, kam., ok. 1753–1763,
g. figura św. Józefa*, kam., ok. 1753–1763.

Pierwotny kościół parafialny został ufundowany w 1417 r. przez Władysława Jagiełłę jako katedralny obok dawniej istniejącego kościoła par. p.w. Narodzenia N.P. Marii. Drewniany kościół spłonął w pożarze w 1578 r. Następny, kamienny powstał w 1585 r. z fundacji Jana Łaszcza starosty chełmskiego i mieszczan.

a. katedra gr.-kat. p.w. Narodzenia NMP, ob. bazylika rzym.-kat., mur., 1735–1756, proj. Paweł Fontana, arch. Tomasz Rezler, uszkodzona pożarem 1802, remont. 1809–1827 i 1837, bud. Leopold Salkowski, cz. przekształcona po 1875, gruntownie restaur. 1919–1935 (rekonstr. stanu pierwotnego), proj. Konrad Szretter i następnie pod kierunkiem inż. Włodzimierza Fąfrowicza, chór muzyczny 1938, proj. Antoni Forkiewicz, remont. 1966 i 1991,
b. dzwonnica, mur., przed 1878, przebud. 1938, proj. Antoni Forkiewicz, remont. 1945,
c. klasztor, ob. dom mieszkalny, mur., 1640–1649, cz. przebud. i remont. poł. XVIII, remont. 1908–1909, 1938–1939 i 1969,
d. pałac biskupi, ob. w części mieszkania ss. zakonnych i sala różańcowa, mur., ok. 1711, dobud. skrzydła wsch. i restaur. 1830–1836, bud. Warzyniec Ziółkowski i Lepold Salkowski, uszkodzony i remont. dach 1843, przebud. 1876–1886, remont. z dobud. werandy od pd. i przybudówki od zach. ok. 1908–1909, adaptacja dla potrzeb jezuitów 1920, remont. 1921, gruntownie remont. skrzydło wsch. 1989–1990,
e. Brama Uściługska (d. brama zamkowa), mur., ok. 1616, gruntownie przebud. poł. XVIII, zamieniona na dom mieszkalny k. XIX, remont. 1936–1937, inż. Włodzimierz Fąfrowicz i Antoni Forkiewicz, remont. 1965,
f. budynek Chełmskiego Prawosławnego Bractwa Bogarodzicy i Muzeum Cerkiewno-Archeologiczne, ob. plebania, mur., 1904, remont. 1938–1939, adaptowany na dom dziecka 1956–1957,
g. szpital, tzw. ochronka, mur., przed 1820, remont. i nadbud. piętra ok. 1880, remont. 1929, proj. Edward Kranz, remont. 1938 i 1946,
h. dom dla służby klasztornej, ob. nie użytkowany, mur., XVII/XVIII, adaptowany na bibliotekę 1947,
i. budynek gospodarczy, ob. sale katechetyczne i magazynowe, mur., XVII/XVIII, przebud. 1938–1939, proj. Antoni Forkiewicz, remont. po spaleniu 1955–1956, remont. i adaptowany 1979,
j. kostnica, mur., po 1890,
k. kapliczka za Bramą Uściługską, mur., XIX/XX,
l. studnia zamkowa, mur., XIII,
m. park, XIX,
n. ogrodzenie, mur., XVIII.

W ołtarzu głównym kopia wywiezionego podczas I wojny światowej cudownego obrazu Matki Boskiej Chełmskiej (obecnie eksponowana w Łucku) oraz srebrne antepedium późnobarokowe ze sceną hołdu składanego przez króla Jana Kazimierza Matce Boskiej Chełmskiej po bitwie pod Beresteczkiem w 1651 r. Skromne wyposażenie wewnętrzne – świątynia dwukrotnie (1875 - 1918 i 1940 - 1944) była przekształcana na cerkiew prawosławną.

Przed bazyliką dzwonnica wolnostojąca z 1878 r., przebudowana i podwyższona w okresie międzywojennym. Obok klasztor bazylianów, wzniesiony w latach 1640-49 przez biskupa Metodiusza Terleckiego i biskupa Jakuba Suszę - rektora pierwszego gimnazjum chełmskiego, obecnie budynek mieszkalny.

Pałac biskupi z początku XVIII w., siedziba biskupów greko-katolickich a następnie prawosławnych, później klasztor jezuitów i plebania. Od wschodu dawne zabudowania gospodarcze z XVII - XVIII w. wraz z dawną zamkową Bramą Uściłuską z 1616 r.

Zespół Domu Modlitwy, tzw. Synagogi Małej Bet-Hamidrasz, Besmedrysz :
a. synagoga, mur., 1912–1914, remont. 1921, 1926, 1933–1934, cz. spalona 1939–1943, remont. 1955,
b. dom rabina, mur., ok. 1914, remont. 1955, 1965, remont. i adaptowany 1984–1987.

ZESPÓŁ SZPITALA GARNIZONOWEGO, ul. Hrubieszowska, mur., 1892:
a. 5 budynków szpitalnych,
b. budynek sztabowy, ob. Bank PKO,
c. kantyna, ob. biuro,
d. wozownia, ob. garaż,
e. kaplica prawosławna, ob. kościół rzym.-kat. par. p.w. Miłosierdzia Bożego (w trakcie rozbudowy),
f. dom mieszkalny, wł. Wojskowa Agencja Mieszkaniowa,
g. wieża ciśnień,
h. warsztat,
i. budynek socjalny,
j. magazyn,
k. 2 piwnice,
l. wartownia, ob. poczta.

a. cerkiew, mur., 1846–1850, bud. Jan Lasota, gruntownie remont. 1867, 1959, 1961, 1976 i po pożarze 1990–1991,
b. dzwonnica, mur., po 1867, remont. 1935,
c. zespół plebani.

Wzniesiona w latach 1848-52 przez rząd carski, w typie cerkwi ruskiej, klasycystyczna, z kopulastymi hełmami, centralna, na planie krzyża greckiego, z wolnostojącą dzwonnicą murowaną i utrzymaną w tym samym stylu plebanią prawosławną. Bogate wyposażenie wewnętrzne cerkwi, m.in. ikony i księgi liturgiczne od XVII w.

Strona 1 z 3