a. kościół, ob. par. p.w. Rozesłania Św. Apostołów, mur., 1753–1763, proj. Paweł Fontana, arch. Tomasz Rezler i bud. Gotfryd Szulc, remont. 1842, 1971–1972 i 1992–1993,
b. kolegium, ob. plebania i Muzeum Okręgowe w Chełmie, mur., przed 1714, rozbud. i przebud. po 1720, arch. Dominik Bellotti, od 1726 murator Jan Rosochalski, remont. i adaptowany 1964–1968,
c. oficyna, ob. dom kościelnego, mur., przed 1822, remont.,
d. budynek gospodarczy z fragmentem muru obronnego, mur., XVII, XIX, rozbud. przed 1939, remont. 1984,
e. kuźnia, ob. dom mieszkalny, mur., ok. 1822–1865, rozbud. i adaptowana przed 1939, remont.,
f. figura MB Łaskawej*, kam., ok. 1753–1763,
g. figura św. Józefa*, kam., ok. 1753–1763.

Pierwotny kościół parafialny został ufundowany w 1417 r. przez Władysława Jagiełłę jako katedralny obok dawniej istniejącego kościoła par. p.w. Narodzenia N.P. Marii. Drewniany kościół spłonął w pożarze w 1578 r. Następny, kamienny powstał w 1585 r. z fundacji Jana Łaszcza starosty chełmskiego i mieszczan.

Pijarzy zostali sprowadzeni do Chełma około 1667 r. i osadzeni przy kościele parafialnym przez bpa Tomasza Żeleńskiego oraz Mikołaja Świńskiego sufragana chełmskiego. Budowa kolegium trwała od 1668 do 1772 roku.

Pomysł budowy nowej świątyni zgłosili pijarzy w 1735 r. Prawdopodobnie tę myśl podsunął im widok wznoszonej w tym czasie katedry unickiej na Górce. Na realizację projektu czekano do 1753 r., który to wykonał Paweł Fontana, znany projektant m.in. katedry unickiej w Chełmie. Wykonawcą został arch. Tomasz Rezler przy współpracy budowniczego Gotfryda Szulca. Ze strony pijarów aktywnie włączył się ks. Daniel Kamieński i ks. Stanisław Słubicki.
Poprzedni, kamienny kościół został rozebrany w 1754 r., z wyjątkiem kaplicy Matki Boskiej Łaskawej. Zamożność fundatorów Andrzeja i Marianny z Radzimińskich Wolskich oraz starosty Wacława Rzewuskiego będącego wówczas hetmanem polnym koronnym, sprawiła, że w pięć lat po poświęceniu kamienia węgielnego mury świątyni zostały już wykończone.
Powstała świątynia o imponującej architekturze baroku uważana jest za najpiękniejszy z chełmskich kościołów.
Restaurowany 1878 i 1929. Późnobarokowy, typu centralno-podłużnego. Złożony z korpusa na rzucie wydłużonego ośmioboku z dwiema skośnie usytuowanymi kwadratowymi wieżami w narożnikach fasady pn. oraz z przylegającej do niego od pd. części prezbiterialnej. Sama fasada dwukondygnacyjna posiada głęboko cofniętą trójosiową, wklęsło-wypukłą część środkową. Kunszt roboty rzemieślniczej uwydatnia się w dachu. Dach nad nawą ośmiospadowy, strzelisty, z latarnią nakrytą cebulastym hełmem. Na samym szczycie nad kulą krzyż. Dach nad kaplicami i zakrystiami dwuspadowy.
Nad przedsionkiem na szerokiej arkadzie absydy o łuku koszowym, wspiera się chór muzyczny, z którego prowadzą schody na wieżę do dzwonów. Ściany nawy i prezbiterium rozczłonkowane pilastrami. Stylizowane kapitele zdobi rokokowa snycerska dekoracja.
Przy filarach nawy półkoliście wysunięte cokoły, na nich rzeźbione postacie 4 doktorów Kościoła, dwóch papieży: św. Grzegorza i św. Leona Wielkiego i dwóch biskupów: św. Augustyna i św. Ambrożego, wykonane przez słynnego lwowskiego rzeźbiarza Michała Filewicza. Jego dziełem jest również krata ażurowa na chórze muzycznym, ambona i chrzcielnica.

Całe wnętrze kościoła przyozdabia polichromia wykonana przez Józefa Megiera, nadwornego malarza króla Augusta III, pochodzącego z Saksonii. Napis nad wejściem do świątyni oznajmia wchodzącym „Josephus Megier pinxit 1758”.
J. Megier wykonał swą pracę z wielką starannością i umiejętnością. Na całość dzieła składają się kompozycje figuralne, obrazujące tytuł kościoła, kult Matki Bożej, św. Józefa Kalasantego. Są również krajobrazy iluzjonistyczne, architekturalne, rzeźby, wazony, kwiatony, girlany, muszle i kartusze wplątane w rokokową ornamentację.
Ołtarz główny fundacji bpa Franciszka Olędzkiego sufragana kijowskiego, ustawiono w niewykończonym kościele już w 1756 r. Miejsce centralne zajmuje barokowy krucyfiks z XVII w., pięknej snycerskiej roboty, słynący łaskami. Krucyfiks bywa przesłaniany przez obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy.

W nawie bocznej od strony wschodniej są następujące obrazy w ołtarzach:
1. Matki Bożej Częstochowskiej. Obraz otoczony kultem sięgającym czasów niewoli narodowej, gdy umęczony lud błagał Boga o wolność Ojczyzny.
2. Obraz św. Antoniego Padewskiego z Dzieciątkiem malowany na płótnie.
3. Obraz św. Józefa Kalasantego, twórcy bezpłatnych szkół elementarnych dla biednych dzieci.
4. Obraz Kajetana z Dzieciątkiem, wielkiego jałmużnika i opiekuna sierot.
W nawie od strony zachodniej są następujące obrazy:
1. Obraz Przemienienia Pańskiego, skopiowany z płótna Rafaela.
2. Obraz Matki Bożej Łaskawej, szczególnie czczonej przez pijarów.
3. Obraz św. Józefa Oblubieńca NMP.
Kościół wraz z klasztorem, kolegium pijarskim i budynkami gospodarczymi tworzył najbardziej okazały i rozbudowany zespół w obrębie istniejących jeszcze murów obronnych.
Opracowano na podstawie "Kościół pod wezwaniem ROZESŁANIA ŚW. APOSTOŁÓW w Chełmie" autorstwa Ks. Mieczysława Jabłońskiego i Ks. Bolesława Uszczuka [Lubelskie Wydawnictwo Archidiecezjalne, 1995]