a. katedra gr.-kat. p.w. Narodzenia NMP, ob. bazylika rzym.-kat., mur., 1735–1756, proj. Paweł Fontana, arch. Tomasz Rezler, uszkodzona pożarem 1802, remont. 1809–1827 i 1837, bud. Leopold Salkowski, cz. przekształcona po 1875, gruntownie restaur. 1919–1935 (rekonstr. stanu pierwotnego), proj. Konrad Szretter i następnie pod kierunkiem inż. Włodzimierza Fąfrowicza, chór muzyczny 1938, proj. Antoni Forkiewicz, remont. 1966 i 1991,
b. dzwonnica, mur., przed 1878, przebud. 1938, proj. Antoni Forkiewicz, remont. 1945,
c. klasztor, ob. dom mieszkalny, mur., 1640–1649, cz. przebud. i remont. poł. XVIII, remont. 1908–1909, 1938–1939 i 1969,
d. pałac biskupi, ob. w części mieszkania ss. zakonnych i sala różańcowa, mur., ok. 1711, dobud. skrzydła wsch. i restaur. 1830–1836, bud. Warzyniec Ziółkowski i Lepold Salkowski, uszkodzony i remont. dach 1843, przebud. 1876–1886, remont. z dobud. werandy od pd. i przybudówki od zach. ok. 1908–1909, adaptacja dla potrzeb jezuitów 1920, remont. 1921, gruntownie remont. skrzydło wsch. 1989–1990,
e. Brama Uściługska (d. brama zamkowa), mur., ok. 1616, gruntownie przebud. poł. XVIII, zamieniona na dom mieszkalny k. XIX, remont. 1936–1937, inż. Włodzimierz Fąfrowicz i Antoni Forkiewicz, remont. 1965,
f. budynek Chełmskiego Prawosławnego Bractwa Bogarodzicy i Muzeum Cerkiewno-Archeologiczne, ob. plebania, mur., 1904, remont. 1938–1939, adaptowany na dom dziecka 1956–1957,
g. szpital, tzw. ochronka, mur., przed 1820, remont. i nadbud. piętra ok. 1880, remont. 1929, proj. Edward Kranz, remont. 1938 i 1946,
h. dom dla służby klasztornej, ob. nie użytkowany, mur., XVII/XVIII, adaptowany na bibliotekę 1947,
i. budynek gospodarczy, ob. sale katechetyczne i magazynowe, mur., XVII/XVIII, przebud. 1938–1939, proj. Antoni Forkiewicz, remont. po spaleniu 1955–1956, remont. i adaptowany 1979,
j. kostnica, mur., po 1890,
k. kapliczka za Bramą Uściługską, mur., XIX/XX,
l. studnia zamkowa, mur., XIII,
m. park, XIX,
n. ogrodzenie, mur., XVIII.
W ołtarzu głównym kopia wywiezionego podczas I wojny światowej cudownego obrazu Matki Boskiej Chełmskiej (obecnie eksponowana w Łucku) oraz srebrne antepedium późnobarokowe ze sceną hołdu składanego przez króla Jana Kazimierza Matce Boskiej Chełmskiej po bitwie pod Beresteczkiem w 1651 r. Skromne wyposażenie wewnętrzne – świątynia dwukrotnie (1875 - 1918 i 1940 - 1944) była przekształcana na cerkiew prawosławną.
Przed bazyliką dzwonnica wolnostojąca z 1878 r., przebudowana i podwyższona w okresie międzywojennym. Obok klasztor bazylianów, wzniesiony w latach 1640-49 przez biskupa Metodiusza Terleckiego i biskupa Jakuba Suszę - rektora pierwszego gimnazjum chełmskiego, obecnie budynek mieszkalny.
Pałac biskupi z początku XVIII w., siedziba biskupów greko-katolickich a następnie prawosławnych, później klasztor jezuitów i plebania. Od wschodu dawne zabudowania gospodarcze z XVII - XVIII w. wraz z dawną zamkową Bramą Uściłuską z 1616 r.
