Podlegająca ZSRR nowa administracja ziem polskich w komunikacie radiowym nadanym w Moskwie wieczorem 22 lipca 1944 r. poinformowała, że w Chełmie powstał PKWN, oraz że ogłoszono Manifest Lipcowy.
Program polityczny klasy robotniczej powstały rzekomo w niepozornej drukarni „Zwierciadło” przy ul. Lubelskiej, w rzeczywistości powstał w Moskwie. W Chełmie manifest wydrukowano 26 lipca, a PKWN dotarł do miasta dopiero 27 lipca, gdzie rozlokował się w gmachu dawnej dyrekcji Kolei. Manifest zapowiadał m.in. gruntowną reformę rolną, upaństwowienie przemysłu i całkowitą zmianę orientacji politycznej.
1 sierpnia nowy rząd przeniósł się do Lublina. Mijały miesiące i u wielu ludzi powoli mijała radość z odzyskanej wolności. Nadchodził bowiem dla Polski i całej Europy Wschodniej ponury czas stalinizmu.
Mimo, że leżąca na wschodnich obrzeżach państwa ziemia chełmska należała do raczej słabo rozwiniętych obszarów, w okresie powojennym była widownią wielu ważnych wydarzeń. Warto pamiętać, że bezpośrednio po zakończeniu wojny był to rejon bardzo aktywnego działania podziemia niepodległościowego, toczącego walkę z reżimem komunistycznym. Ostatnie oddziały i struktury zostały rozbite dopiero w latach pięćdziesiątych.
Władze miejskie, likwidując zniszczenia powstałe w wyniku działań wojennych, przystąpiły do opracowania planów rozwoju Chełma. Plan przewidywał niewielki rozwój miasta, oparty na usługach dla mieszkańców i powiatu oraz skromnej bazie przemysłowej. Zakładał bardziej racjonalne zagospodarowanie terenów już częściowo zainwestowanych.
W tym samym czasie miały miejsce także i wielkie inwestycje. Na wschód od miasta, ulokowano dużą cementownię „Chełm I". Uwzględniając kierunek najczęściej wiejących wiatrów i czynniki klimatyczne, zakład cementowy zlokalizowano około 5 km na wschód, w pobliżu wsi Serebryszcze.
Z powstaniem cementowni wiąże się istnienie kopalni kredy, zajmującej obszar około 500 ha w miejscu, gdzie dawniej istniała Góra Kredowa, będąca najstarszą nekropolią chełmską i jednym z najwyższych wyniesień w okolicach Chełma.
W 1959 r. odbyła się sesja wyjazdowa w Chełmie z udziałem specjalistów z różnych dziedzin. W jej wyniku opracowano plan etapowego i perspektywicznego zagospodarowania miasta, przy założeniu przewidywanego rozwoju przemysłu cementowego. Plan przewidywał ogromny napływ ludności - docelowo do 70 tysięcy w 1980 r. Zgodnie z tym planem w północno-wschodniej części miasta powstało duże osiedle mieszkaniowo-handlowe, zaspokajające potrzeby pracowników związanych z przemysłem cementowym, a w pobliżu placu Niepodległości, przy tzw. Gmachu Dyrekcji wzniesiono czterokondygnacyjne bloki mieszkalne.
W związku z poważną awarią, w wyniku której zapadła się na dużej przestrzeni ul. Lubelska w rejonie kamienic: 34, 36 i 36a, Chełm otrzymał kredyty na planową akcję zabezpieczającą Stare Miasto. Sesja naukowa w grudniu 1966 r. stała się przełomem w historii Chełma, gdyż wykazała unikatowość w skali europejskiej istniejących pod miastem wyrobisk kredowych, celowość ich zabezpieczenia i udostępnienia turystom, a jednocześnie konieczność dostosowania zabudowy obszaru staromiejskiego do niestabilnych warunków gruntowych. Opracowane zostały wówczas wytyczne urbanistyczno-konserwatorskie, które stały się podstawą wieloletniego programu prac remontowych, rozbiórkowych i projektowych.
Przyjęty program architektoniczno-konserwatorski przewidywał wydobycie i zachowanie wartości zabytkowo-historycznych w odniesieniu do poszczególnych obiektów i całych zespołów. Ze względu na specyfikę podłoża, jednoznacznie wykluczono lokalizowanie w najstarszej części miasta wielokondygnacyjnych budowli i obiektów o funkcjach uciążliwych, co miało decydujące znaczenie w dalszym rozwoju miasta i wpłynęło na zachowanie historycznej zabudowy Starego Miasta.
Zgodnie z planem perspektywicznym, w latach siedemdziesiątych rozpoczęto na dużą skalę zabudowę terenów na południowy wschód od miasta. Wiązało się to z budową w tym rejonie Chełmskich Zakładów Obuwia wraz z hotelem robotniczym, szkołą zawodową i blokami mieszkalnymi. W dalszym etapie pomiędzy ul. Wojsławicką, Lwowską, Połaniecką i I Armii Wojska Polskiego powstało osiedle XXX-lecia PRL o 28 blokach cztero- i pieciokondygnacyjnych.
W 1 czerwca 1975 Chełm stał się na nowostolicą województwa. Na nowo utworzone, po 180 latach województwo chełmskie obejmowało obszar 3,9 tys. km². W jego skład wchodziły wszystkie gminy dawnego powiatu chełmskiego, część gmin powiatów: 4 z krasnostawskiego i 5 z włodawskiego oraz dwie z hrubieszowskiego i jedna z powiatu parczewskiego. Pod względem administracyjnym na terenie województwa chełmskiego wyodrębniono 4 miasta i 25 gmin. Zamieszkiwało w nich 224 tys. ludzi, z których 55% utrzymywało sie w pracy w rolnictwie.
W burzliwym roku 1980 ziemia chełmska była miejscem organizacji pierwszych strajków robotniczych, które doprowadziły do powstania niezależnych struktur związkowych. 20 stycznia 1981 r. na zebraniu delegatów Zakładowych Komitetów Założycielskich NSZZ „Solidarność” z ponad 100 zakładów pracy województwa chełmskiego utworzony został Region Chełmski NSZZ „Solidarność” z siedzibą w Chełmie.
13 grudnia 1981 r. wprowadzono stan wojenny w Polsce. W województwie chełmskim internowano 105 działaczy i członków „Solidarności”. W związku z aresztowaniami prowadzono strajki. Związek ten aktywnie uczestniczył w wydarzeniach z początku lat osiemdziesiątych oraz w odbudowie niepodległego państwa polskiego po 1989 r.
